أحمد السباعي (مترجم: رسول جعفريان)

37

تاريخ مكة (از آغاز تا پايان دولت شرفاى مكه "1344 ق")

حرم است . محمد بن محمد بن احمد بن الضياء مالكى ( م 885 ) كتاب « تاريخ مكة المشرفة و المسجد الحرام و المدينة الشريفة و القبر الشريف » را نوشته كه با تحقيق عادل عبد الحميد العدوى به سال 1416 در مكه چاپ شده است . در سال 1418 تحقيق ديگرى از آن توسط دار الكتب العلميهء بيروت نشر شده است . محمد بن عمر بن ابى بكر بن رضى مكى ( 859 - 917 ) . كتاب وى در باره تاريخ مكه « إخبار الورى بأخبار ام القرى » است كه وقايع و درگذشتگان ميان سال‌هاى 872 - 917 را در آن نوشته است . عز بن نجم بن فهد يا عبد العزيز بن عمر بن محمد بن فهد ( 850 - 922 ) . وى نيز از عالمان خاندان فهد است . كتاب « بلوغ القرى » ذيل كتاب « إتحاف الورى بأخبار ام القرى » است . مطالب اين كتاب ، مشتمل بر رخدادهاى سال 885 ( سال وفات نجم ابن فهد ) تا سال 922 يعنى چند روز قبل از وفات مؤلف است . مطالب كتاب در باره اين دوره منحصر و در تاريخ اشراف حاكم بر اين شهر و تاريخ فرهنگى ، اقتصادى و اجتماعى آن ، بسيار با ارزش است . كتاب ديگر « غاية المرام بأخبار سلطنة البلد الحرام » است كه ابن فهد با پدرش نجم در تأليف آن شريك است . اشاره كرديم كه نجم كتابى دربارهء حاكمان مكه نوشت كه با مرگش ناقص ماند ؛ اين همان است كه فرزندش آن را تكميل كرده است . اين كتاب با تحقيق شلتوت در سه مجلد توسط دانشگاه ام القرى به چاپ رسيده است . كتاب ديگرى با عنوان « نزهة ذوي الأحلام بأخبار الخطباء والأئمة والقضاة بالبلد الحرام » نوشته كه تنها نام آن ياد شده اما نسخه‌اى شناسانده نشده است . صلاح الدين محمد بن ابى السعود بن ظهيره قرشى ( م 940 ) كتابى با عنوان « الأخبار المستفادة فى من ولّي مكة من آل قتاده » نوشته كه تنها مواردى از آن بر جاى مانده است . وى كتابى هم در تاريخ جدّه داشته كه آن هم در دسترس نيست . شمس الدين محمد بن عبد الرحمن بن احمد بكرى شافعى ( م 952 ) كتابى با عنوان « الدرة المكلّلة فى فتح مكة المشرفة المبجلة » نگاشته كه مكرر به چاپ رسيده است .